Zamknij

Noc Świętojańska

Noc Świętojańska

Sobutecka, mała nocka, Paliła się do północka.

Sobótki znane pod nazwą „kupały”, „kupalnocki”, „nocy świętojańskiej” odbywały się w czasie przesilenia letniego, kiedy noc była najkrótsza w roku. Od wielu wieków świętowano zwycięstwo światła nad ciemnością właśnie podczas letniego solstycjum, które przypada pomiędzy 20 a 21 czerwca – dla Celtów było to Święto Litha, a dla Słowian Noc Kupały. Prawdopodobnie pierwsza wzmianka o obrzędach sobótkowych odbywających się na terenie Polski zawarta jest w XIII wiecznej „Księdze henrykowskiej” i mówi o grzesznych tańcach rozpraszających mnichów w bliżej nieokreślone wiosenne święto. Próby zasymilowania przedchrześcijańskich obrzędów podejmowano już w  IV wieku, w konsekwencji patronem tego święta został Jan Chrzciciel, a sobótki nieznacznie przesunięto - odbywały się 23 czerwca w wigilię św. Jana. Mimo iż wszelkie praktyki niezgodne z naukami Kościoła były przez duchownych piętnowane, nigdy nie udało się w pełni schrystianizować obrzędów letniego solstycjum.

Przesilenia w kulturach tradycyjnych uważane były za czas graniczny, za koniec i początek następujących po sobie okresów. Sądzono, że jest to okres intensywnego działania sił nieczystych, dlatego praktyki wykonywane w noc świętojańską spełniały funkcje ochronne oraz oczyszczające. W czasie tego niezwykłego „przejścia” możliwe było poznanie  przyszłości, z chęcią uskuteczniano wtedy różnorodne wróżby i zabiegi prognostyczne.

Centrum stanowiło ognisko rozpalane nad wodami, na wzgórzach lub pastwiskach, czyli poza życiową domeną człowieka, w miejscach granicznych – mediacyjnych. Wokół ognia zbierała się cała społeczność wiejska, by wśród tańców i pieśni celebrować zwycięstwo światła nad ciemnością. Obchodzenie pól z płonącymi pochodniami miały za zadanie zapewnić urodzaj oraz odpędzić wszelkie niebezpieczeństwa – te naturalne i nienaturalne, mogące zagrozić pomyślności zbiorów. Zioła spalane w ognisku nabierały leczniczych właściwości i mocy magicznych, a najważniejszą rośliną świętojańską była bylica. Kobiety przepasywały się jej gałązkami, co miało ochronić przed bólem pleców oraz zapewnić lekki poród. W wigilię św. Jana, nim zapłonęły wieczorne ognie byliną i łopianem przystrajano spody strzech, gdzie zostawały aż do zwiędnięcia, a w razie potrzeby używano w celach leczniczych.

Obok ognia, w obrzędowości świętojańskiej bardzo ważne miejsce zajmowała woda. Nocne zanurzanie się w rzece lub stawie miało właściwości regeneracyjne i lecznicze oraz zapewniało miłość i szczęśliwe małżeństwo. Powszechnie wierzono, że w okresie przesilenia woda była przez św. Jana ochrzczona, dzień ten rozpoczynał okres, w którym można było w miarę bezpiecznie zażywać kąpieli.

Połączeniem przeciwstawnych żywiołów ognia i wody było puszczanie wianków symbolizujących czystość i dziewictwo. Panny wiły wianki ze świeżych polnych kwiatów, przytwierdzały je do deseczki i odpalały świeczkę. Z ruchu i konkretnego zachowania wianka rzuconego na wodę najczęściej przepowiadano przyszłość matrymonialną młodych. Płynący z nurtem rzeki nieprzechwycony wianuszek zapowiadał rok samotności, a ten który napotkał przeszkody – staropanieństwo. Najbardziej pożądane było wyłowienie go przez kawalera, co oznaczało miłość i szybkie zamążpójście. Później zakochani mogli skorzystać z chwili samotności i udać się do lasu na poszukiwanie wyjątkowej świętojańskiej rośliny, która kwitła tylko raz w roku, o północy właśnie w wigilię św. Jana. Świecący niezwykłym blaskiem kwiat paproci wskazywał drogę do ukrytych skarbów, a znalazca miał wtedy poznać wszystkie mądrości świata i stać się najszczęśliwszym człowiekiem na ziemi. Na nocną wyprawę po kwiat paproci wyruszano również samotnie – kawalerowie i panny po znalezieniu tej magicznej rośliny odnajdowali miłość swojego życia.  

Sobótki przez setki lat istniały poza chrześcijańskim systemem wartości, pod wieloma względami z nim sprzecznym, co zaostrzało spór pomiędzy wspólnotami lokalnymi a kościołem. Konflikt ten był jedną z przyczyn zmiany i degradacji obrzędów letniego przesilenia, nastąpiły modyfikacje w obrębie scenariusza i zanik cech typowych dla obrzędu. Praktyki związane z przesileniem letnim początkowo spełniały funkcje magiczno-agrarne i oczyszczające, z czasem przyjmując i uwydatniając funkcje społeczne, matrymonialne oraz ludyczne – jako święto miłości i młodości przetrwały w Polsce do końca XIX wieku.

 

Bibliografia:

Górska-Streicher J., Od obrzędu do widowiska ludowego. Zwyczaje Regionu Radomskiego, Radom 2015.

Kolberg O., Radomskie, cz. I Dzieła wszystkie, t. 20, Wrocław-Poznań 1887.

Rokosz T., Obrzęd sobótkowy. Tradycja i jej transformacje (studium etnokulturowe), Wrocław-Siedlce 2016.

Zadrożyńska A., Powtarzać czas początku, Warszawa 1985.

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego 2014-2020

×

Drogi Użytkowniku!

Administratorem Twoich danych jest Muzeum Wsi Radomskiej z siedzibą przy ulicy Szydłowieckiej 30 w Radomiu, zarejestrowanym w Rejestrze Instytucji Kultury prowadzonym przez Samorząd Województwa Mazowieckiego pod numerem RIK/21/99 NIP 796-007-85-07.   Nasz e-mail to  muzeumwsi@muzeum-radom.pl, a numer telefonu 48 332 92 81. Z Inspektorem Ochrony Danych (IOD) skontaktujesz się mailem iod@rodo-radom.pl

Co do zasady Twoje dane zbieramy wyłącznie w celach związanych ze statutowymi zadaniami MUZEUM. Przetwarzamy Twoje dane zgodnie z prawem: w przypadku gdy przetwarzanie jest niezbędne do wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na nas jako administratorze, wykonania umowy oraz gdy przetwarzanie jest niezbędne do wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym. Zawsze prosimy Cię o podanie tylko takiego zakresu danych, jaki jest niezbędny do realizacji naszych celów:

gromadzenie zabytków w statutowo określonym zakresie; katalogowanie i naukowe opracowywanie zgromadzonych zbiorów; przechowywanie gromadzonych zabytków, w warunkach zapewniających im właściwy stan zachowania i bezpieczeństwo, oraz magazynowanie ich w sposób dostępny do celów naukowych; zabezpieczanie i konserwację zbiorów oraz, w miarę możliwości, zabezpieczanie zabytków archeologicznych nieruchomych oraz innych nieruchomych obiektów kultury materialnej i przyrody; urządzanie wystaw stałych i czasowych; organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych; prowadzenie działalności edukacyjnej; popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę; udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych; zapewnianie właściwych warunków zwiedzania oraz korzystania ze zbiorów i zgromadzonych informacji; prowadzenie działalności wydawniczej, prowadzenie strony www, w tym zakresie serwisów, które poprawiają jakość naszej pracy i poziom oferowanych usług.  

W trosce o bezpieczeństwo zasobów Muzeum informujemy Cię, że będziemy monitorować siedzibę Muzeum z poszanowaniem Twojej ochrony do prywatności. W tym wypadku będziemy działać w oparciu o przepisy prawa i w celu wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym.

Nie będziemy przekazywać Twoich danych poza Polskę, ale możemy udostępnić je podmiotom, które wspierają nas wypełnianiu naszych zadań. Działamy w tym przypadku w celu wypełnienia obowiązków prawnych, które na nas spoczywają oraz w związku z wykonaniem zadań realizowanych w interesie publicznym.

Twoje dane będziemy przetwarzać w oparciu o przepisy prawa obowiązujące w naszym kraju, tak długo, jak przetwarzanie jest  niezbędne do wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na nas jako administratorze; także w związku z realizacją zadań publicznych oraz do momentu ustania przetwarzania w celach planowania związanego z organizacją funkcjonowania Muzeum.

Przysługuje Ci prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, ograniczenia przetwarzania oraz, w zależności od podstawy przetwarzania danych osobowych, także prawo do wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania oraz prawo do ich przenoszenia i usunięcia.

Jeżeli przetwarzanie danych odbywa się na podstawie zgody, masz prawo do cofnięcia tej zgody w dowolnym momencie, jednak bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem.

Przysługuje Ci również prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych, ul. Stawki 2, 00-193 Warszawa, gdy uznasz, że przetwarzanie Twoich danych osobowych narusza przepisy prawa.

Podanie danych osobowych jest obligatoryjne w oparciu o przepisy prawa; w pozostałym zakresie dobrowolne, ale odmowa ich podania może uniemożliwić podjęcie współpracy, realizację umowy czy usługi.

Szczegółowe zasady ochrony Twojej prywatności znajdują się w naszej Polityce Prywatności i Polityce Cookies.

Administrator Danych Osobowych .