Zamknij

Święty Szczepan

Święty Szczepan

26 grudnia to dzień wspomnienia św. Szczepana, zwyczajowo nazywany drugim dniem świąt.

26 grudnia to dzień wspomnienia św. Szczepana, zwyczajowo nazywany drugim dniem świąt. Był to diakon, który zginął śmiercią męczeńską przez ukamienowanie. Tego dnia dopuszczalne jest już wykonywanie drobnych prac w obrębie gospodarstwa. Rankiem zamiatano izby, uprzątając leżącą od wilii słomę. Ze stołu zdejmowano siano i talerz z opłatkiem, po czym zanoszono je zwierzętom gospodarskim. Na sumie celebrowanej w tym dniu święcono (i święci się do dziś) owies. Ziarno owsa w niewielkich woreczkach zanosi się do poświęcenia, dawniej tuż po poświęceniu obrzucano nim księdza, a czasem i kościelnego. Jak pisze W. Badura: „Niektórzy domyślają się w owsie jakiegoś symbolu męczeństwa i do niedawna był zwyczaj, że na wychodzącego księdza rzucano poświęconym owsem, naśladując niby rzucanie kamieniami na świętego męczennika. Takie tłomaczenie nie ma jednak żadnej faktycznej podstawy. Skądże bowiem właśnie owies ma oznaczać kamienie? Raczej trzeba się tu domyślać jakiego zwyczaju, który wpłynął na ustanowienie samej benedykcyi. Ks. Kitowicz opowiada, że w tym dniu czeladź odchodziła ze służby („na św. Szczepan, każdy sobie pan”). Że zaś służbę wynagradzano w naturze, a po większej części pewną miarą owsa, służba chcąc, by Pan Bóg tej „wysłudze” pobłogosławił, zanosiła ją do kościoła”[1]. Z kolei Bystroń pisze, że to „...prastary zwyczaj magiczny, mający na celu spowodowanie dobrego urodzaju, przejęty następnie zwyczajowo przez Kościół z interpretacją, że dzieje się to na pamiątkę ukamienowania św. Szczepana”[2]. Obrzęd obsypywania się zbożem w dzień św. Szczepana łączy więc dawne przedchrześcijańskie wyobrażenia z późniejszą interpretacją. Poświęcone ziarno dodawano do zboża siewnego[3], do pokarmu krowom[4], niekiedy sypano pod drzewa owocowe[5]. Owies święcony w tym dniu służył także niekiedy przy likwidowaniu choroby zwanej powszechnie jęczmieniem. Przypadłość tę usuwano przede wszystkim za pomocą ziaren jęczmienia, ale jeśli robiono to za pomocą ziarna owsa, to wyłącznie poświęconego.

Po wyjściu z kościoła wesoły zwyczaj obsypywania się owsem przenosił się na plac przed świątynią, głównie za sprawą dzieci i młodych kawalerów obsypujących dziewczęta. Po powrocie do gospodarstwa wszyscy domownicy i goście rzucali w siebie garściami owsa życząc:

„Na szczęście na zdrowie,

Na ten święty Szczepan,

Żeby wam się rodziła kapusta i rzepa,

Ziemniaki jak pniaki, żyto jak koryto,

Pszenica jak rękawica,

Owiesek jak pański piesek.

Na szczęście na zdrowie,

Na to Boże Narodzenie,

Żeby wam się kopiło, wodziło, darzyło,

W oborze, w komorze,

Co daj Panie Boże!”.

W sadzie powtórnie wiązano drzewka owocowe powrósłami ze słomy, mówiąc: „Dam ci złoty pas, daj mi jabłek raz”!

Dzień ten nie przynosił szczególnych zmian w pożywieniu. Jadano to samo, co pierwszego dnia świąt, tyle że jedzenia szykowano więcej, gdyż dzień św. Szczepana otwierał zwyczajowo czas odwiedzin. Dwanaście dni, od Szczepana do Trzech Króli, upływało na wzajemnym odwiedzaniu się i goszczeniu. W wysprzątanych domach, jeszcze świątecznie udekorowanych, oczekuje się także specjalnej wizyty. Tylko raz do roku księża odwiedzają parafian. Nic dziwnego, że na ich wizytę czeka się z pewną nerwowością. Jej scenariusz był podobny w większości rodzin. Gospodarz czekał na księdza przed domem, w oknach wyczekiwała reszta rodziny. W domu wspólnie odmawiano „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Mario” i „Chwała Ojcu”. Po modlitwie ksiądz kropił święconą wodą mieszkanie i członków rodziny. Na zakończenie wizyty ksiądz obdarowywał domowników świętymi obrazkami, dzieciom wręczał czasem cukierki. Wzajemnie obdarowywano księdza wręczając mu jaja, masło, kiełbasę, kaszę, zboże. Pomimo tego, że ksiądz chodził po wsi w towarzystwie organisty i sołtysa, obowiązkiem gospodarza było odprowadzenie go do sąsiadów, oczekujących na kolędę. Zwyczaje związane z wizytą duszpasterską niewiele się zmieniły. Ksiądz jak dawniej rozdaje obrazki, tak samo, jak niegdyś wypada odprowadzić go do sąsiadów, tyle że dziś wręcza się mu ofiarę pieniężną, a nie produkty spożywcze.


[1] W. Badura, Błogosławienie owsa, „Lud” 1903, t. 9, s. 294

[2] J. S. Bystroń, Etnografia..., s. 173.

[3] J. Klimaszewska, Doroczne obrzędy..., s. 135; zob. także: A. Paluch, Świat roślin..., s. 198.

[4] A. Paluch, Świat roślin..., s. 198.

[5] J. Klimaszewska, Doroczne obrzędy..., s. 135; zob. także: A. Paluch, Świat roślin..., s. 198.

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego 2014-2020

×

Drogi Użytkowniku!

Administratorem Twoich danych jest Muzeum Wsi Radomskiej z siedzibą przy ulicy Szydłowieckiej 30 w Radomiu, zarejestrowanym w Rejestrze Instytucji Kultury prowadzonym przez Samorząd Województwa Mazowieckiego pod numerem RIK/21/99 NIP 796-007-85-07. Nasz e-mail to muzeumwsi@muzeum-radom.pl, a numer telefonu 48 332 92 81. Z Inspektorem Ochrony Danych (IOD) skontaktujesz się mailem info@rodo-radom.pl

Co do zasady Twoje dane zbieramy wyłącznie w celach związanych ze statutowymi zadaniami MUZEUM. Podstawą naszego działania są przepisy prawa i nasz prawnie uzasadnionego interes jako administratora danych. Zawsze prosimy Cię o podanie tylko takiego zakresu danych, jaki jest niezbędny do realizacji naszych celów:

  • gromadzenie zabytków w statutowo określonym zakresie;
  • katalogowanie i naukowe opracowywanie zgromadzonych zbiorów;
  • przechowywanie gromadzonych zabytków, w warunkach zapewniających im właściwy stan zachowania i bezpieczeństwo, oraz magazynowanie ich w sposób dostępny do celów naukowych;
  • zabezpieczanie i konserwację zbiorów oraz, w miarę możliwości, zabezpieczanie zabytków archeologicznych nieruchomych oraz innych nieruchomych obiektów kultury materialnej i przyrody;
  • urządzanie wystaw stałych i czasowych;
  • organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych;
  • prowadzenie działalności edukacyjnej;
  • popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę;
  • udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych;
  • zapewnianie właściwych warunków zwiedzania oraz korzystania ze zbiorów i zgromadzonych informacji;
  • prowadzenie działalności wydawniczej,
  • prowadzenie strony www, w tym zakresie serwisów, które poprawiają jakość naszej pracy i poziom oferowanych usług.

W trosce o bezpieczeństwo zasobów Muzeum informujemy Cię, że będziemy monitorować siedzibę Muzeum z poszanowaniem Twojej ochrony do prywatności. W tym wypadku będziemy działać w oparciu o przepisy prawa i nasz prawnie uzasadniony interes realizowany jako administrator danych.

Nie będziemy przekazywać Twoich danych poza Polskę, ale możemy udostępnić je podmiotom, które wspierają nas wypełnianiu naszych zadań. Działamy w tym przypadku w celu wypełnienia obowiązków prawnych, które na nas spoczywają oraz w związku z naszym prawnie usprawiedliwionym interesem.

Twoje dane będziemy przetwarzać w oparciu o przepisy prawa obowiązujące w naszym kraju oraz uzasadniony interes realizowany przez nas jako administratora danych tj. do momentu ustania przewarzania w celach planowania związanego z organizacją funkcjonowania Muzeum.

Przysługuje Ci prawo dostępu do Twoich danych, a także sprostowania, żądania usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania. Masz także prawo złożenia skargi do organu nadzorczego.

Podanie danych osobowych jest obligatoryjne w oparciu o przepisy prawa; w pozostałym zakresie dobrowolne, ale odmowa ich podania może uniemożliwić podjęcie współpracy, realizację umowy czy usługi.

Szczegółowe zasady ochrony Twojej prywatności znajdują się w naszej Polityce Prywatności i Polityce Cookies.

Administrator Danych Osobowych